نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.
2 گروه روانشناسی، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران.
چکیده
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
نویسندگان [English]
Spiritual intelligence is considered one of the dimensions of human intelligence that is related to meaning, spirituality, and the use of spiritual resources in dealing with life experiences. Robert Emmons proposed five components for spiritual intelligence, including the capacity for transcendence, the ability to enter higher spiritual states, the ability to find the sacred in everyday activities, events, and relationships, the ability to use spiritual resources to solve problems, and the ability to engage in virtuous behavior. The present study aims to examine the manifestations of these components in the Ghazaliyat-e Shams (Shams Sonnets) based on Emmons’s perspective. The research is descriptive-analytical and was conducted using library-based methods. The research corpus consists of 1,075 ghazals included in the two-volume edition of Ghazaliyat-e Shams edited by Mohammad-Reza Shafiei Kadkani. The findings indicate that manifestations corresponding to all five components can be identified in the poems; however, the first two components, namely transcendence and entering higher spiritual states, are more prominent. The third component can also be observed in some ghazals through the poet’s perception of sacred meaning in everyday events and relationships. Evidence related to the fourth component is more limited and is mainly reflected in the use of spiritual resources such as prayer, repentance, trust, and patience when facing fear, error, and suffering. The fifth component is also less directly evident, and references to love and compassion alone cannot be regarded as sufficient evidence of virtuous behavior. Overall, the findings suggest that the Ghazaliyat-e Shams can be read through the framework of spiritual intelligence, although the five components do not appear with equal intensity.
کلیدواژهها [English]
1. مقدّمه
هوش بهمثابة توانایی شناختی، از زمان طرح مباحث مربوط به آن از سوی آلفرد بینه[1] و تئودور سیمون[2] همواره در کانون توجه و مطالعة پژوهشگران بوده است. در این زمینه، بررسیهای متعددی انجام شده و نظریههای متفاوتی ارائه شده است؛ بااینحال، هنوز میان صاحبنظران همسویی کلی دربارة ابعاد گوناگون هوش وجود ندارد. یکی از دیدگاههای مطرحشده در سالهای اخیر دربارۀ هوش و انواع آن، نظریۀ سهگانة دانا زوهار و یان مارشال[3] است. این نظریهپردازان، هوش را به سه بخشِ هوش عقلانی[4] (IQ)، هوش عاطفی یا هیجانی[5] (EQ) و هوش معنوی[6] (SQ) تقسیم کردهاند.
رابرت ایمونز، استاد روانشناسی دانشگاه کالیفرنیا، در سال 1996م. مفهوم هوش معنوی را مطرح کرد. هوش معنوی در عرصۀ شعر عرفانی و ادبیات فارسی اهمیت ویژهای دارد. ایمونز هوش معنوی را با تواناییهایی مانند توجه به امور معنوی، دستیابی به معنا و استفاده از منابع معنوی در زندگی مرتبط میداند. باتوجهبه اینکه مباحث روانشناسی، ازجمله هوش، با روح و روان آدمی در ارتباطاند و همانگونه که روانشناسی در پی شناخت روان و روح آدمی است، عرفان نیز به شناخت درون و حقیقت وجود انسان توجه دارد. همین امر باعث میشود که اشعار و سخنان عارفانه بیشازپیش بر دل بنشیند و درون انسان را به چالش و آرامش توأمان کشد.
در بیان ارتباط روانشناسی و عرفان میتوان به این نکته اشاره کرد که هر دو حوزه، به شیوهای متفاوت، به شناخت انسان و ابعاد درونی او توجه دارند. بنابراین، بررسی اندیشه و افکار عارفان از منظر مفاهیم روانشناختی میتواند زمینهای برای شناخت بیشتر آثار آنان فراهم کند. از میان نظریههای روانشناسی، آنچه از بین سه نوع هوش، نزدیکتر به مباحث عرفانی به نظر میرسد، هوش معنوی است که با مفاهیمی مانند خودشناسی، معناجویی، تعالی و توجه به ابعاد درونی انسان ارتباط دارد.
به همین سبب، این مقاله با هدف بررسی و تحلیل نمودهای مؤلفههای هوش معنوی در غزلیات شمس، به این پرسش اصلی پاسخ میدهد که کدامیک از مؤلفههای هوش معنوی براساس دیدگاه رابرت ایمونز و تا چه میزان در غزلیات شمس مطرح شدهاند و این مؤلفهها در شعر مولانا چگونه بازتاب یافتهاند؟ شایان ذکر است که انتظار نمیرود همة مؤلفهها با یک میزان و شدّت در اشعار مولانا حضور داشته باشند؛ بلکه ممکن است برخی از آنها حضور پررنگتر و برخی حضور کمرنگتری داشته باشند و حتی برای بعضی از مؤلفهها تنها شواهد معدودی وجود داشته باشد.
این پژوهش با بررسی 1075 غزل مولانا در دو جلد کتاب غزلیات شمس تبریزی، به تصحیح و انتخابِ محمدرضا شفیعی کدکنی، انجام شده است. در این بررسی، نمونههایی از غزلها که با مؤلفههای پنجگانة هوش معنوی ایمونز ارتباط دارند، شناسایی و تحلیل شدهاند.
پژوهشهایی که دربارۀ هوش معنوی انجام شدهاند، بیشتر در حوزۀ روانشناسی قرار دارند و تنها در برخی از آنها به ارتباط هوش معنوی با عرفان و ادبیات پرداخته شده است. در میان پژوهشهای مرتبط با موضوع این مقاله، چند پژوهش به بررسی هوش معنوی در آثار مولانا و متون عرفانی پرداختهاند.
محرّمی (1397) در مقالۀ «بررسی و تحلیل مؤلفههای هوش معنوی در مثنوی معنوی» به بررسی مؤلفههای هوش معنوی در مثنوی پرداخته و بازتاب این مؤلفهها را در آثار مولانا نشاندهندۀ توجه او به انسان کامل و انسان برخوردار از هوش معنوی دانسته است. اسدی (1397) نیز در مقالۀ «هوش معنوی در ادب عرفانی باتکیهبر اندیشۀ مولانا» بعضی ویژگیهای مشترک میان هوش معنوی و اندیشۀ عرفانی مولانا را بررسی کرده و همدلی، عشق، ایثار، مدارا و تساهل را از نمودهای مهم هوش معنوی در ادبیات عرفانی و اندیشۀ مولانا دانسته است.
رضایی و شیخلووند (1396) در مقالۀ «هوش معنوی در جلوههای شاخص عرفان» با بررسی ویژگیهای چند شخصیت عرفانی، ازجمله ابوسعید ابوالخیر، ابوالحسن خرقانی، بایزید بسطامی و حلاج، هوش معنوی را با توانایی تعالی بخشیدن به خود و دیگران و حرکت بهسوی جایگاهی برتر مرتبط دانستهاند. حسینی شاهرودی و شایسته (1396) نیز در مقالۀ «هوش معنوی، مؤلفهها و مبانی آن در حکمت متعالیه» باتوجهبه دیدگاه ملاصدرا، به بررسی مبانی هوش معنوی پرداخته و آن را در ارتباط با رشد انسان و نزدیک شدن او به کمال دانستهاند.
مهرابی (1392) در مقالۀ «اقتراحی (پیشنهادی) در متافیزیک هوش معنوی در اسلام» ضمن بررسی تعریف و مؤلفههای هوش معنوی، به نقش آن در حل مسئله، سازگاری انسان با محیط و معنادار دیدن هستی اشاره کرده است. اعوانی (1389) نیز در مقالۀ «گوش هوش، نگاهی به دیدگاه مولوی دربارۀ مراتب فهم و ادراک» به دیدگاه مولانا دربارۀ مراتب فهم و ادراک پرداخته و بر اهمیت «گوش هوش» در دریافت معنا و درک پیام سخن عرفانی تأکید کرده است.
باتوجهبه پژوهشهای انجامشده، میتوان گفت که هوش معنوی در ارتباط با اندیشۀ مولانا و آثار عرفانی او، توجه پژوهشگران را به خود جلب کرده است؛ بااینحال، در پژوهشهای بررسیشده، غزلیات شمس از منظر مؤلفههای هوش معنوی رابرت ایمونز بهطور مشخص بررسی نشده است. بیشتر پژوهشهای مرتبط، یا به مفهوم کلی هوش معنوی پرداختهاند یا آثار دیگری از مولانا، بهویژه مثنوی معنوی، را از این منظر بررسی کردهاند.
پژوهش حاضر با تمرکز بر غزلیات شمس، پنج مؤلفۀ هوش معنوی از دیدگاه رابرت ایمونز را بررسی میکند. انتخاب غزلیات شمس از این نظر اهمیت دارد که این غزلها بیشتر با فضای عشق، شور و شیدایی مولانا پیوند دارند و میتوانند جلوههای متفاوتی از اندیشه و تجربۀ عرفانی او را نشان دهند. ازاینرو، در این پژوهش تلاش شده است مؤلفههای هوش معنوی در غزلیات شمس شناسایی و باتوجهبه مضمون و فضای هر غزل تحلیل شوند.
3ـ1. هوش
در تعریف واژۀ هوش، میان روانشناسان اتفاقنظر کاملی وجود ندارد. یکی از قدیمیترین تعاریف را بینه و سیمون مطرح کردهاند .(Binet & Simon, 1916) از نظر آنان، هوش شامل عقل سلیم، شعور عملی، ابتکار، استعداد سازگاری با موقعیتهای مختلف، توانایی قضاوت، درک و استدلال است.گیج و برلاینر نیز هوش را شامل سه دسته ویژگی دانستهاند: 1. توانایی پرداختن به امور انتزاعی؛ 2. توانایی حل مسائل؛ 3. توانایی یادگیری، بهویژه توانایی یادگیری مفاهیم انتزاعی .(Gage & Berliner, 1992)
به عقیدۀ گاردنر[7]، مفهوم هوش امروزه بسیار گستردهتر از تعریف سنتی آن است و نمیتوان آن را تنها به هوش عقلانی محدود کرد. علم روانشناسی نیز هوش را مفهومی متفاوت از خلاقیت، شخصیت و عقل در نظر میگیرد.
3ـ2. هوش معنوی
مفهوم هوش معنوی در ادبیات آکادمیک روانشناسی با مطرح شدن دیدگاه ایمونز دربارۀ ارتباط میان هوش و معنویت، بیشتر مورد توجه قرار گرفت. به عقیدۀ ایمونز، هوش معنوی ترکیبی از سازههای معنویت و هوش است. درحالیکه معنویت با جستوجو و تجربۀ عناصر مقدس، معنا، هوشیاری اوجیافته و تعالی در ارتباط است، هوش معنوی مستلزم تواناییهایی است که فرد را قادر میسازد از این عناصر معنوی در زندگی خود استفاده کند. او معتقد بود معنویت میتواند شکلی از هوش تلقی شود؛ زیرا میتواند در عملکرد و سازگاری فرد نقش داشته باشد و تواناییهایی را در اختیار او قرار دهد که برای حل مسائل و رسیدن به اهداف از آنها استفاده کند.
در حقیقت، هوش معنوی را میتوان نوعی توانایی دانست که به فرد کمک میکند زندگی و اهداف خود را معنادار ببیند. این هوش با باورها، هنجارها، عقاید و ارزشهای فرد ارتباط دارد و میتواند بر فعالیتها و تصمیمهای او تأثیر بگذارد. به عقیدۀ بوئل[8]، «بخش معنادار وجودمان زمانی خود را نشان میدهد که مجهز به هوشی باشیم که تازهها را به کهنهها ترجیح میدهد و کهنهها را تبدیل به چیزی میکند که دلمان میخواهد انجامشان دهیم. این همان هوش معنوی است» (بوئل، 1389، ص. 23).
هوش معنوی از روابط فیزیکی و شناختی فرد با محیط پیرامون خود فراتر میرود و وارد حیطۀ شهودی و متعالی دیدگاه فرد به زندگی میشود. این دیدگاه رویدادها و تجربههای مختلف زندگی فرد را در ارتباط با یک نگاه کلیتر قرار میدهد. از نظر گلمن[9]، «بالا رفتن هوش معنوی، با کوچک شدن خودخواهیها رابطهای تنگاتنگ دارد. خودمحوری در فرد تعصب ایجاد میکند؛ اما هوش معنوی فرد را کلنگر میکند و او را از تعصب و تکبُعدی بودن بهشدت دور میسازد» (گلمن، 1384، ص. 42).
3ـ2ـ1. مؤلّفه های هوش معنوی
هوش معنوی با جستوجو پیرامون عناصر مقدس، معناگرایانه و متافیزیکی به اوج و تعالی میرسد و میتواند به فرد کمک کند زندگی خود را در فضایی غنیتر و معنادارتر دنبال کند. در بحث هوش معنوی، مفهوم معنویت اهمیت زیادی دارد. «معنویت شاکله یا هویتی درونی است که در جهت ارتقا از مرتبههای نازل انسانی به عوالم فراانسانی اثرگذار است که طی آن موجود فرودست با امیال پست و گذرای زمینی به عمق هستی خود پی میبرد» (بلاو[10]، 1385، ص. 612).
بهطورکلی، هوش معنوی نوعی خودآگاهی عمیق است که در آن فرد هرچه بیشتر از جنبههای درونی خود آگاه میشود و میتواند ارزشهای معنوی را برای رسیدن به صلح، همدلی و سازگاری با محیط پیرامون خود به کار گیرد. ازنظر ادواردز[11]، ایمونز ویژگیهای هوش معنوی را بهطور خلاصه چنین تعریف میکند: الف) هوش معنوی، هوش غایی است که مسائل ارزشی را به ما نشان میدهد؛ ب) هوش معنوی در قالب صداقت، کمالطلبی، همدردی اجتماعی، بخشش و خیرخواهی خود را نشان میدهد؛ ج) هوش معنوی در فرهنگهای مختلف با عناوینی مانند عشق، خردمندی و خدمت مطرح میشود (ادواردز، 1379، ص. 491).
مؤلفههای هوش معنوی ازنظر ایمونز عبارتاند از: 1. قابلیت تعالی فیزیکی و مادی؛ 2. توانایی ورود به سطح معنوی بالاتر؛ 3. توانایی یافتن تقدس در فعالیتها، رویدادها و روابط روزمره؛ 4. توانایی بهکارگیری منابع معنوی برای حل مسئله؛ 5. توانایی انجام رفتار فاضلانه.
البته این پنج مؤلفه هرکدام با ویژگیها و تواناییهای دیگری نیز ارتباط دارند؛ ازجمله عقل شهودی، رفتار توأم با آگاهی و بصیرت، ادراک حسی، طبیعیبودن، آرامش درونی و توجه به امر مقدس و ماورایی، دیدن وحدت در کثرت، زندگی همراه با عشق و شور و شفقت، کلنگر بودن، خردمندی و تعهد. بنابراین، هوش معنوی را میتوان مجموعهای از تواناییها و رفتارها دانست که افزونبر انعطافپذیری در رفتار، به خودآگاهی و بینش عمیق فرد نسبت به زندگی کمک میکند و باعث میشود فرد برای زندگی خود اهدافی فراتر از امور مادی در نظر بگیرد. این فرایند میتواند به سازگاری بهتر فرد با خود و محیط پیرامون و نیز توجه بیشتر به دیگران کمک کند.
4ـ1. قابلیّت تعالی فیزیکی و مادّی
به عقیدۀ ایمونز، هوش معنوی ظرفیت انسان برای ورود به سطوح نامتعارف و متعالی هوشیاری و نیز فراتر رفتن از محدودیتهای عادی و جسمانی است. در غزلیات شمس، این مؤلفه بیشتر در ابیاتی دیده میشود که مولانا در آنها از گذشتن از جسم، خود مادی و محدودیتهای معمول انسانی سخن میگوید.
|
از خود برآمدم من، در عشق عزم کردم |
|
تا همچو خود، جهان را من از جهان برآرم[12]
|
در این بیت، مولانا از «برآمدن از جهان» و رسیدن به حالتی سخن میگوید که در آن انسان از وضعیت معمول خود فراتر میرود. تعبیر «در عشق عزم کردم» نشان میدهد که عشق برای او وسیلۀ این فرارفتن است. بنابراین، بیت را میتوان نمونهای از عبور از محدودیتهای معمول و مادی و حرکت بهسوی سطحی متعالیتر دانست.
به نظر مولانا، فوق عالم مرئی و محسوس، عالمی نامرئی و روحانی وجود دارد که دست عقل از دامان آن کوتاه است و ارتباط و اتصال با این عالم مخصوص برگزیدگان حق است. از این دیدگاه، در برخی از غزلهای شمس، ظاهر و باطن و محدودیتهای مادی در برابر تجربهای فراتر از جهان محسوس قرار میگیرند.
|
شما مست نگشتید وز آن باده نخوردید |
|
چه دانید، چه دانید که ما در چه شکاریم
|
در این ابیات، شاعر خود را محدود به «خاک» نمیداند و از برآمدن بر «چرخ» سخن میگوید. این تصویر نشان میدهد که «ما»ی شاعر از محدودیتهای جسمانی و زمینی فراتر رفته است. ازاینرو، ابیات با مؤلفۀ تعالی فیزیکی و مادی ارتباط پیدا میکنند. در این مؤلفه، در حقیقت عملکرد بهگونهای است که روح و ذهن آدمی از محدودیتهای عادی و جسمی فراتر میرود.
|
ای طایران قدس را عشقت فزوده بالها |
|
در حلقۀ سودای تو روحانیان را حالها |
در این بیت، عشق موجب «فزوده شدن بال» برای طایران قدس شده است. تصویر بال و پرواز، در کنار تعبیر «سودای روحانی»، نشان میدهد که عشق، انسان را از وضعیت عادی و مادی فراتر میبرد و به تجربهای روحانی میرساند. بنابراین، آنچه در این بیت اهمیت دارد، خودِ تصویر پرواز و عبور از محدودیتهای زمینی است.
همین ویژگی در این ابیات هم دیده میشود:
|
گمشدن در گــمشدن دین من است |
|
نیستی در هست آیین من است |
در این ابیات، مولانا از «گمشدن»، «نیستی» و بازگشت از «صد جهان» سخن میگوید. این تعابیر نشاندهندۀ فاصلهگرفتن از خود معمول و محدود و رسیدن به حالتی متفاوت از تجربۀ عادی انسان است. بنابراین، این ابیات را میتوان در ارتباط با تعالی از وضعیت معمول انسانی بررسی کرد.
|
از چیزیِ خود بگذر ای چیــز به ناچیز بیجا شو در وحدت در عین فنا جا کن |
|
کاین چیز نه پرده است؟ نه ما پرده درانیم؟ هر سر که دویی دارد در گردن ترسا کن |
در این ابیات، بر گذشتن از «چیز»، فنا و کنار گذاشتن دوگانگی تأکید شده است. از دیدگاه مولانا، وابستگی به صورت و هستی مادی میتواند مانعی در راه رسیدن به حقیقت باشد؛ ازاینرو، عبور از این وابستگیها مقدمهای برای رسیدن به مرتبهای فراتر است.
|
از جسم گریزان شدم از روح پرهیز |
|
سوگند ندانم، نه از اینم نه از آنم |
همچنین این ابیات به این قابلیت اشاره دارند: در این ابیات نیز شاعر از تعریف معمول «من» و از دوگانۀ بودن و نبودن عبور میکند. این تردید و حیرت دربارۀ هستی خویش، در چهارچوب این مؤلفه، میتواند نشاندهندۀ فاصلهگرفتن از هویت مادی و محدود و توجه به مرتبهای فراتر از آن باشد.
|
چه دانم؟ نیستم، هستم؟ ولیـک این مایه میدانم اگر زهر است اگر شکّر چه شیرین است بیخویشی ماییم در آن وقت که ما هیچ نمانیم بار دیگر از دل و از عقل و جان برخاستیم |
|
چو هستم، نیستم ای جان! ولی چون نیستم، هستم کلّه جویی، نیابی سر، چه شیرین است بیخویشی آن وقت که پا، نیست شود، پای دوانیم یار آمد در میان، ما از میان برخاستیم |
در این ابیات، «بیخویشی»، «فنا» و «بینشانشدن» همگی بر کنار گذاشتن خود محدود و مادی دلالت دارند، بهویژه در غزل 597، تقابل «فنا» و «بقا» نشان میدهد که شاعر با گذشتن از وضعیت پیشین خود به مرتبهای دیگر از وجود میاندیشد.
|
مرا عاشـــق چنـان بایـد که هر باری که برخیزد |
|
قیامـتهای پـر آتش ز هر سویی برانگیزد |
در این غزل، شدت و گستردگی تصاویر، مانند برانگیختن قیامت، شوراندن دریاها و گذشتن از هفتصد پردۀ دل، نشاندهندۀ تجربهای است که از حدود معمول انسانی فراتر میرود. بنابراین، این ابیات نیز با مفهوم فرارفتن از محدودیتهای عادی و مادی تناسب دارند.
درمجموع، در این دسته از ابیات، مولانا بارها از جسم، هستی مادی، خود محدود و جهان محسوس فاصله میگیرد و در برابر آن، مفاهیمی مانند عشق، فنا، بیخویشی و پرواز را قرار میدهد. از این منظر، مؤلفۀ «قابلیت تعالی فیزیکی و مادی» در غزلیات شمس بازتاب چشمگیری دارد.
4ـ2. توانایی ورود به سطح معنوی بالاتر
در این مؤلفه، به تجربههای فراشخصی یا وحدتبخش اشاره میشود که ارتباطی فراتر از خود شخصی انسان به وجود میآورد و باعث ارتباط با وجودی مقدس یا همان واقعیت غایی میشود. در غزلیات شمس، این مؤلفه بیشتر در ابیاتی دیده میشود که شاعر در آنها از رسیدن به حقیقت، پیوستن به معشوق، وحدت و عبور از خود سخن میگوید.
«هوش معنوی، پنجرۀ درون را فراروی حضرت لایتناهی میگشاید؛ زیرا سرچشمۀ ماورای صورتها و تکثرات است؛ مبدأیی که دربردارندۀ این صورتها و محیط بر آنها و درعینحال فراتر از همۀ آنان است...» (نصر، 1383، ص. 12).
مانند این ابیات:
|
ما مثـال موج ها انـدر قیـام و در ســجود |
|
تا پدید آید نشـان از بـینــشان، ای عــاشـقان |
مولانا در این ابیات، خود و یارانش را به موجهایی مانند میکند که پیوسته در حرکتاند. «نشان از بینشان» نیز به جستوجوی حقیقتی اشاره دارد که در قالبهای محسوس و محدود نمیگنجد. بنابراین، ارتباط بیت با این مؤلفه در همین حرکت از صورتهای محسوس بهسوی حقیقتی فراتر از آنهاست.
|
عقل گوید : «پا منه کاندر فنا جز خار نیست» |
|
عشق گوید عقل را ک «اندر تو است آن خارها»
|
در این ابیات، عقل و عشق دو راه متفاوت را پیشِ روی انسان قرار میدهند. عشق، انسان را به درون خود بازمیگرداند تا در همانجایی که «خار هستی» دیده میشود، «گلزار» را بیابد. بنابراین، تعالی در اینجا از راه عبور از خود محدود و رسیدن به حقیقت درونی مطرح میشود.
همین ویژگی در بیتهای دیگر هم مشاهده میشود:
|
برگرد ماهــش میتنم، بیلب سلامش میکنــم، ای صورت عشـق ابد خوش رو نمودی در جسد هر نفس آواز عشق می رسد از چپّ و راست |
|
خود را زمین برمیزنم، زان پیش کاو گوید: «صلا» تا ره بــری ســوی احد جــان را ازیــن زنــدانهــا ما به فلک می رویم عزم تماشا کراست؟ |
در این غزل، شاعر جهان حاضر را منزل اصلی خود نمیداند و بازگشت به «آن شهر» و «منزل کبریا» را طلب میکند. این حرکت از مکان محدود بهسوی جایگاهی فراتر، با مفهوم ورود به سطح معنوی بالاتر هماهنگ است. در این ابیات، تقابل «عالم خاک» و «دریای جان» و نیز برتری گرفتن از فلک و ملک، نشاندهندۀ میل شاعر به عبور از جهان مادی و رسیدن به حقیقتی بالاتر است. بنابراین، این ابیات نمونهای روشنتر برای توضیح این مؤلفهاند.
باتوجهبه موضوع این مؤلّفه، آنچه مطرح است دستیافتن به تعالی است.
|
می ده گزافه ساقیا، تا گم شود خوف و رجا |
|
گردن بزن اندیشه را، ما از کجا او از کجا! |
در این ابیات، رهایی از «خوف و رجا»، کنار گذاشتن اندیشه و گسستن از «بند هستی» بهعنوان راهی برای رسیدن به حقیقت مطرح شده است. بنابراین، شاعر رسیدن به مرتبۀ بالاتر را در گرو عبور از محدودیتهای ذهنی و وجودی میداند.
|
از حدّ خـاک تا بشر چند هــزار منزل است |
|
شــهر به شــهر بردمت، بر ســرِ ره نـمانـمـت
|
در این ابیات، حرکت انسان از «خاک» بهسوی مراحل بالاتر تصویر شده است. همین سیر تدریجی، یعنی عبور از مرتبهای به مرتبهای دیگر، با مفهوم تعالی و ورود به سطحی فراتر از وضعیت اولیه تناسب دارد. شفیعی کدکنی معتقد است که «در مورد انسان و تکامل او از مادّه تا بشریّت و آنگاه بر این قیاس، تا مرحلۀ فرشتگی و پیوستن به جان جهان و سیر این دایرۀ انّا الیه راجعون هیچکس بهخوبیِ مولانا و به زبان شعر و غزل نتوانسته است اینگونه سیر انسان را از حدّ خاک تا بشر، تصویر کند» (مولانا، 1398، ص. 58).
همچنین این ابیات :
|
رَستم از این نفـس و هوا، زنده بـلا مرده بلا ز اوصاف خود گذشتم و از خود برهنه گشتم هر که را اسرارعشق اظهار شد |
|
زنده و مرده، وطنم نیست بهجز فضل خدا زیرا برهنگان را خورشید زیور آمد رفت یاری زان که محو یار شد
|
در این ابیات، شاعر از نفس و هوا و اوصاف خود میگذرد و «خود» را کنار میگذارد. این گذشتن از خود، زمینهای برای رسیدن به حقیقتی برتر فراهم میکند و ازاینرو، با مؤلفۀ ورود به سطح معنوی بالاتر ارتباط دارد. در این غزل، «محو یار» شدن و «غرق دریا» شدن، تصویری از میان رفتن خود فردی در برابر حقیقتی بزرگتر است. مولانا در اینجا اتحاد طالب و مطلوب را با زبان تمثیل بیان میکند.
منظور مولانا این است که هرکس به حقیقت عشق برسد، در حالت محو و استغراق در معشوق، از خود فاصله میگیرد؛ همانند شمعی که در برابر آفتاب قرار میگیرد و نور آن در نور خورشید محو میشود. در این تصویر، محوشدن به معنای نابودی کامل نیست، بلکه نشاندهندۀ قرارگرفتن وجود فرد در مرتبهای گستردهتر است.
مولانا در غزل 616 نیز ره یافتن به تعالی و اتصال و یکیشدن طالب و مطلوب را چنین بیان میکند:
|
ما چو سیلیم و تو دریا ز تو دور افتادیم |
|
به سر و روی دوان گشته بهسوی وطنیم
|
تشبیه خود به «سیل» و معشوق به «دریا» در این ابیات، میل شدید به بازگشت و پیوستن به سرچشمۀ اصلی را نشان میدهد. ازاینرو، این غزل نیز میتواند نمونهای از تجربۀ فراشخصی و حرکت بهسوی وحدت و حقیقت غایی باشد.
درمجموع، در این مؤلفه، ابیات بررسیشده بیشتر بر گذشتن از خود، محوشدن در معشوق، حرکت از خاک بهسوی مراتب بالاتر و پیوستن طالب و مطلوب تأکید دارند. به همین دلیل، «توانایی ورود به سطح معنوی بالاتر» یکی از مؤلفههایی است که در غزلیات شمس حضور پررنگی دارد.
4ـ3. توانایییافتن تقدّس در فعالیّتها، رویدادها و روابط روزمرّه
دنیای معاصر با تسلّط قدرت و ثروت و صنعت، انسان را بهشدت افسرده و دچار پوچی و سرگردانی و تضاد درونی کرده است. در چنین شرایطی، توجه به معنویت میتواند به انسان کمک کند تا در میان رویدادهای عادی زندگی نیز معنا و تقدّس را ببیند. به عقیدۀ وست[13] «روانشناسان معتقدند زمان آن فرارسیده است که راهکارهای معنوی با نظریه و روش علمی رواندرمانی ترکیب شود؛ همچنین به این نتیجه رسیدهاند که تجربههای مذهبی، بهویژه عرفانی، تأثیر بسیاری بر رواندرمانی گذاشته است» (وست، 1388، ص. 13).
هوش معنوی در این زمینه به فرد کمک میکند تا تجربههای معمول زندگی را تنها از جنبۀ مادی نبیند و در روابط، رویدادها و فعالیتهای روزمره نیز معنا و حضور امر مقدس را جستوجو کند. غزلیات مولانا نیز در مواردی چنین نگاهی را نشان میدهد و حتی رویدادهای معمول زندگی را در ارتباط با عشق و حقیقت الهی قرار میدهد.
این ویژگی در ابیات زیر نیز مشهود است:
|
گر زنده جانی یابــمی، من دامنــش برتابمی |
|
ای کاشکی در خوابمی، در خواب بنمودی لقا |
در این بیت، خواب، که یکی از تجربههای معمول و روزمرۀ انسان است، به محل دیدار و لقا تبدیل میشود. شاعر آرزو دارد حتی در خواب نیز به دیدار معشوق برسد. بنابراین، امر روزمره در اینجا از معنای معمول خود فراتر میرود و به تجربهای معنوی پیوند میخورد. از این منظر، این بیت میتواند با مؤلفۀ یافتن تقدس در رویدادهای روزمره ارتباط داشته باشد.
|
بادا مبارک در جهان سور و عروسیهای ما |
|
ســور و عــروسی را خــــدا ببرید بـر بـالای ما |
در این بیت، «سور و عروسی» که از رویدادهای عادی زندگی اجتماعی است، با حضور و ارادۀ خداوند پیوند میخورد. شاعر این رویداد را صرفاً یک شادی معمول نمیبیند؛ بلکه آن را در ارتباط با خداوند معنا میکند. ازاینرو، این بیت نسبت به مؤلفۀ سوم، نمونۀ روشنتری به شمار میآید.
|
هیــچ فلک دفـع کند از سر خـود دور سفر؟ |
|
هیــچ زمیــن دفع کند از تن خود زلزله را؟
|
در این غزل، حوادث و رویدادهای جهان در ارتباط با ارادۀ الهی دیده میشوند. شاعر جهان را مانند کتابی میبیند که احکام و معناهای پنهانی در آن وجود دارد. بنابراین، رویدادهای طبیعی و زندگی روزمره برای او تنها اتفاقهای بیمعنا نیستند؛ بلکه میتوانند نشانههایی از حکم و ارادۀ الهی باشند.
درنتیجه، در این مؤلفه، مهمترین نکته نهفقط وجود واژههایی مانند خدا، عشق یا معنویت، بلکه نحوۀ نگاه شاعر به رویدادهای معمول زندگی است. در غزلهای 7، 17 و 25، خواب، عروسی و حوادث جهان از معنای عادی خود فراتر میروند و در ارتباط با امر مقدس معنا پیدا میکنند.
4ـ4. توانایی بهکارگیری منابع معنوی برای حلّ مسئله
در این مورد، مولانا معتقد است همة تلاشهای معنوی انسان برای رسیدن به حقیقت و معشوق است. باتوجهبه تعریف ایمونز، در این مؤلفه تنها داشتن تجربه یا باور معنوی کافی نیست؛ بلکه باید نشان داده شود که فرد چگونه از منابع معنوی خود برای روبهرو شدن با یک مشکل و یافتن راهی برای عبور از آن استفاده میکند. ازاینرو، ابیاتی که صرفاً از عشق، همدلی یا اتحاد سخن میگویند، بهتنهایی نمیتوانند نمونۀ کاملی برای این مؤلفه باشند.
|
ما همه از الست همدستیم |
|
عـــاقبت شـــکر باز پیوستیم |
در این ابیات، مولانا بر همدلی، همراهی و پیوند میان انسانها تأکید میکند. این مضمون میتواند مقدمهای برای بحث از منابع معنوی و نقش آنها در ارتباط با دیگران باشد؛ بااینحال، بیت بهطور مستقیم نمونهای از «حل مسئله» نیست. بنابراین، شایسته است این مفهوم بیشتر در ارتباط با همدلی و پیوند معنوی میان انسانها بررسی شود و از انتساب مستقیم آن به توانایی حل مسئله پرهیز شود.
|
ای دل چه اندیشیده ای در عذر آن تقصیرها؟ |
|
زانسوی او چندان وفا، زینسوی تو چندین جفا
|
این غزل برای مؤلفۀ چهارم نمونۀ مناسبتری است؛ زیرا در آن وضعیت انسان گرفتار خطا، حسد، ترس و پشیمانی توصیف میشود و در برابر آن، کرم، وفا، عطا و کشش الهی قرار میگیرد. شاعر برای رهایی از این وضعیت، دعا، پشیمانی و روی آوردن به خدا را مطرح میکند. بنابراین، در اینجا میتوان دید که منابع معنوی، مانند دعا، توبه و اتکا به لطف الهی، بهمثابة راهی برای عبور از یک وضعیت دشوار مطرح شدهاند.
|
آن کیست آن؟آن کیست آن؟ کاو سینه را غمگین کند |
|
چون پیش او زاری کنی تلخ تو را شیرین کند |
در این بیت نیز زاری و روی آوردن به آن «کیست» سبب تبدیل «تلخی» به «شیرینی» میشود. اگرچه بیت بهطور مستقیم یک مسئلۀ عینی را مطرح نمیکند، نشان میدهد که رویآوردن به امر معنوی میتواند در تغییر وضعیت درونی انسان و تحمل رنج مؤثر باشد. ازاینرو، ارتباط آن با مؤلفۀ چهارم، بیشتر در سطح حل و کاهش یک مشکل درونی است. هوش معنوی در عرفان همان موهبت الهی و نور رحمانی است که پیامبر درونی انسانها شمرده میشود و بهحسب ذات، مایل به خیرات، کمالات و احساس است و توانایی رفتار با عشق الهی است که نیازمند رشد درونی و بیرونی انسان است. از این دیدگاه، هوش معنوی میتواند در رشد درونی انسان و نحوۀ مواجهۀ او با مشکلات زندگی نقش داشته باشد.
|
نه ترس مانَد در دلی، نی پای مانَد در گِلی |
|
لبیک، لبیک و بلی میگوی و میرو در وطن |
در این بیت، رهایی از ترس و حرکت بهسوی «وطن» تصویرشده است. اگر این وطن را در معنای عرفانی آن در نظر بگیریم، میتوان گفت شاعر برای عبور از ترس و سرگردانی، به نوعی اتکای معنوی و حرکت بهسوی حقیقت دعوت میکند.
|
دلداده، او باشد که او در صبر باشد سخت رو |
|
نی چون تو گوشه گشته ای، در گوشهای افتادهای |
در این بیت، صبر یکی از راههای مواجهه با دشواریها معرفی میشود. بنابراین، در پیوند با مفهوم هوش معنوی، میتوان صبر و پایداری را ازجمله منابع درونی دانست که به فرد در رویارویی با دشواریها یاری میرسانند.
بااینحال، دربارۀ این مؤلفه باید با احتیاط بیشتری نتیجهگیری کرد. در میان ابیات بررسیشده، نمونههایی که بهطور مستقیم نشاندهندۀ استفاده از منابع معنوی برای حل یک مسئله باشند، کمتر از مؤلفههای اول و دوماند. بنابراین، بهتر است بهجای ادعای حضور بسیار پررنگ این مؤلفه، گفته شود که نشانههایی از آن، بهویژه در مضمونهایی مانند دعا، پشیمانی، صبر و اتکا به خداوند، دیده میشود.
4ـ5. توانایی انجام رفتار فاضلانه
«هوشمند معنوی به قدرتی فوق نیروی عقل که عشق باشد قائل است و آن را عامل اصلی در جهت بهروزی و کمال آدمی میشناسد. در نظر هوشمندان معنوی اندیشۀ محدود آدمی را به ذات باری تعالی راه نیست و وصف وجود لایتناهی و قدیمش در حدّ توانایی کس نیست؛ ازاینرو، در نگاه آنان این نشئۀ اتّصال به خدا نتیجۀ قیلوقال نیست؛ بلکه ثمرۀ کشف و حال است که دسترسی به آن جز از راه عشق امکانپذیر نیست. در نگاه آنان، قلب که مرکز وجود آدمی است، در ژرفای سرشت خویش، حامل حقایق الهی است و آدمی را بهصورت مستقیم به عال روحانی متّصل میسازد و حقیقت انسان را دل او معرّفی میکند که مرکز عشق الهی است. ازاینرو، بهزعم آنان، شناختن قلب و رسیدن به رازهای آن، همانا شناختن خداست.» (نصر، 1383، ص. 108).
در این مؤلفه، توجه به عشق و ارتباط با خدا بهتنهایی کافی نیست؛ زیرا رفتار فاضلانه بیشتر به نحوۀ رفتار انسان با دیگران و ارزشهایی مانند بخشش، خیرخواهی، همدلی و یاری رساندن مربوط میشود. با این توضیح، میتوان ابیاتی را که عشق را به رفتار و رابطۀ انسان با دیگران پیوند میدهند، در این بخش بررسی کرد.
|
هله عاشقان بکوشید که چو جسم و جان نماند |
|
دلتان به چرخ پرّد چو بدن گران نماند |
در این ابیات، مولانا عشق را نیرویی میداند که انسان را از سنگینی و غبار درونی رها میکند و بهسوی کمال میبرد. بااینحال، این ابیات بیشتر بیانکنندۀ نقش عشق در تعالی انساناند و بهطور مستقیم رفتار فاضلانه با دیگران را نشان نمیدهند. بنابراین، بهتر است آنها مقدمهای برای این مؤلفه دانسته شوند، نهفقط دلیل آن. هوشمند معنوی همواره با عشق به خدا میاندیشد و قرب و لقای او را آرزو میکند؛ بهزعم آنان جهان، زاییده و تبلوری از عشق است.
|
ذرّات جهان به عشق آن خورشید |
|
رقصان ز عدم بهسوی هست آمد |
در این بیت، عشق نیرویی معرفی میشود که جهان را از عدم به هستی میآورد. این نگاه، جایگاه محوری عشق را در اندیشۀ مولانا نشان میدهد؛ بااینحال، برای اثبات مؤلفۀ «رفتار فاضلانه» بررسی نمونههایی نیز ضروری است که در آنها عشق به رفتارهایی مانند بخشش، یاریرسانی، گذشت و خیرخواهی میانجامد.
|
زهی عشق، زهی عشـــق که ما راســت خدایــا |
|
چه نغر است و چه خوب است و چه زیباست! خدایا |
در این ابیات، عشق همچون آب حیات و نیرویی معرفی شده است که انسان را بهسوی خداوند میکشاند. تصویر «سیل» و «جوی» نیز بر حرکت پیوستۀ عاشق بهسوی معشوق تأکید دارد. این ابیات جایگاه عشق و جهتگیری معنوی آن را بهخوبی نشان میدهند؛ اما باز هم برای اثبات رفتار فاضلانه بهتنهایی کافی نیستند.
|
در این خاک، در این خاک، در این مزرعۀ پاک |
|
بهجز مهــر، بهجز عشـق، دگر تخم نکاریـم
|
در این بیت، شاعر از کاشتن «مهر» و «عشق» سخن میگوید. «مهر» در اینجا میتواند به رابطۀ انسانی و رفتار محبتآمیز نیز اشاره داشته باشد؛ ازاینرو، نسبت به ابیاتی که صرفاً از عشق الهی سخن میگویند، امکان ارتباط بیشتری با رفتار فاضلانه دارد. بااینحال، برای اثبات این مؤلفه بهتر است نمونههایی که در آنها رفتار مشخصی مانند بخشش، یاری یا شفقت دیده میشود، در اولویت قرار گیرند.
بنابراین، ابیات این بخش بیشتر از آنکه رفتار فاضلانه را بهصورت مستقیم نشان دهند، زمینه و سرچشمۀ آن را در عشق، مهر، حکمت و ارتباط با خداوند جستوجو میکنند. براساس این شواهد، میتوان گفت مؤلفۀ رفتار فاضلانه در غزلیات شمس نیز مشاهده میشود؛ اما شواهد مستقیم آن نسبت به مؤلفههایی مانند تعالی و ورود به سطح معنوی بالاتر، محدودتر است.
5- نتیجهگیری
هوش معنوی در حقیقت به نوع تفکر و اندیشۀ انسان بازمیگردد و باتوجهبه اینکه اندیشه یکی از مسائلی است که بر زندگی و محیط اطراف فرد تأثیر مستقیم دارد، میتواند بر کیفیت زندگی و نحوۀ مواجهۀ انسان با مسائل زندگی نیز اثرگذار باشد. روانشناسی و عرفان هر دو به جنبههایی از زندگی درونی و معنوی انسان توجه دارند و ازاینرو، میتوان میان برخی مفاهیم هوش معنوی و مفاهیم مطرحشده در آثار عرفانی ارتباط برقرار کرد.
در این پژوهش، مؤلفههای هوش معنوی از دیدگاه رابرت ایمونز در غزلیات شمس بررسی شد. نتایج بررسی نشان داد که از میان پنج مؤلفۀ مدّنظر ایمونز، «قابلیت تعالی فیزیکی و مادی» و «توانایی ورود به سطح معنوی بالاتر» حضور پررنگتری در غزلیات شمس دارند. در بسیاری از ابیات، مولانا از رهاشدن از وابستگیهای مادی، گذر از خود و رسیدن به مرتبهای فراتر از زندگی عادی سخن میگوید. این دسته از ابیات بیش از دیگر موارد، با دو مؤلفۀ نخست هوش معنوی قابل تطبیقاند.
مؤلفۀ سوم، یعنی توانایی یافتن تقدس در فعالیتها، رویدادها و روابط روزمره، نیز در برخی از غزلها دیده میشود. در این موارد، رویدادها و تجربههای معمول زندگی تنها بهصورت یک واقعۀ عادی مطرح نمیشوند؛ بلکه میتوانند زمینهای برای تجربه و دریافت معنوی باشند. ازاینرو، آنچه در این بخش اهمیت دارد، صرفاً حضور واژههایی مانند عشق، خدا و شادی نیست؛ بلکه نوع نگاه شاعر به رویدادها و یافتن معنایی فراتر از ظاهر آنهاست.
دربارۀ مؤلفۀ چهارم، یعنی توانایی بهکارگیری منابع معنوی برای حل مسئله، نمونههای موجود در غزلیات شمس نسبت به دو مؤلفۀ نخست کمتر و غیرمستقیمتر است. بعضی از ابیات، مانند مواردی که در آنها از دعا، توبه، توکل، صبر و پناهبردن به نیرویی معنوی سخن گفته میشود، امکان ارتباط بیشتری با این مؤلفه دارند؛ زیرا در آنها منابع معنوی در مواجهه با ترس، رنج، خطا و دشواریهای زندگی به کار گرفته میشوند. بنابراین، نمیتوان هر بیتی را که در آن از همدلی، عشق یا یاری دیگران سخن گفته شده، بهطور مستقیم نمونهای از «حل مسئله با استفاده از منابع معنوی» دانست.
درخصوص مؤلفۀ پنجم، یعنی توانایی انجام رفتار فاضلانه، نیز باید با احتیاط بیشتری سخن گفت. در برخی ابیات، عشق، شفقت، بخشش و توجه به دیگران دیده میشود و این موارد میتوانند با رفتار فاضلانه ارتباط داشته باشند؛ اما صرفِ بیان عشق عرفانی یا رسیدن به مقام معنوی، بهتنهایی برای اثبات این مؤلفه کافی نیست. ازاینرو، شواهد مربوط به این مؤلفه در مقایسه با دو مؤلفۀ نخست محدودتر است.
درمجموع، بررسی غزلیات شمس نشان میدهد که هر پنج مؤلفۀ هوش معنوی ایمونز را میتوان در این مجموعه جستوجو کرد؛ اما حضور آنها یکسان نیست. دو مؤلفۀ «قابلیت تعالی فیزیکی و مادی» و «توانایی ورود به سطح معنوی بالاتر» حضور بیشتری دارند و مؤلفههای دیگر، بهویژه «توانایی بهکارگیری منابع معنوی برای حل مسئله» و «توانایی انجام رفتار فاضلانه»، با نمونههای محدودتر و در مواردی غیرمستقیمتر قابل بررسیاند. بنابراین، یافتههای پژوهش نشان میدهد که غزلیات شمس بیش از هر چیز بر تعالی انسان، گذر از محدودیتهای مادی، پیوند با امر معنوی و تجربهای فراتر از زندگی معمول تأکید دارند.
با تطبیق هریک از مؤلفههای هوش معنوی رابرت ایمونز با غزلیات شمس، میتوان دریافت که بسیاری از مفاهیم مدّنظر این نظریه، با برخی از تجربهها و اندیشههای عرفانی مطرحشده در شعر مولانا همخوانی دارند. مولانا در این غزلها با توصیف حالتهای درونی، عشق، رهایی از خود، طلب و ارتباط با امر قدسی، تصویری از انسان و جهان ارائه میدهد که در آن زندگی مادی تنها بخشی از واقعیت است و انسان میتواند ازطریق سیر درونی و معنوی، به درک دیگری از خود و جهان دست یابد.
البته این پژوهش در پی آن نیست که از وجود این مؤلفهها در شعر، بهطور قطعی نتیجه بگیرد که مولانا ازنظر روانشناختی دارای هوش معنوی بوده است؛ بلکه هدف آن نشاندادن امکان خوانش برخی از مضامین غزلیات شمس براساس مؤلفههای هوش معنوی ایمونز است. از این منظر، میتوان گفت غزلیات شمس ظرفیت مناسبی برای بررسی پیوند میان مفاهیم عرفانی و برخی مفاهیم روانشناختی دارند و این موضوع میتواند زمینهای برای پژوهشهای بعدی دربارۀ آثار مولانا و دیگر متون عرفانی فراهم کند.
[1] Alfred Bineh
[2] Theodor Simon
[3] Dana Zoohar & Yan Marshal
[4] Intellectual Quotient
[5] Emotional Quotient
[6] Spiritual Quotient
[7] Gardener
[8] Richard Boyle
[9] Daniel Goleman
[10] Anne-Marie Belove
[11] Edwards
[12] ابیات از غزلیّات شمس تبریز با مقدّمه، تصحیح و گزینش محمدرضا شفیعی کدکنی، چاپ 1398 جلد یک و دو انتخاب شده است.
[13] West