انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران پژوهش‌های ادب عرفانی HTTPS://JP 20 2 2027 02 20 Mystical References in Tafsīr al-Munīr by Imam al-Ḥaddādī اشاراتِ‌ عرفانی در تفسیرِ منیر امام حدادی 1 18 30308 10.22108/jpll.2026.145422.1925 FA امیرحسین آقامحمدی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران علیرضا حاجیان نژاد دانشیارِ گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 05 27 This study examines the mystical references (ishārāt) embedded in Maʿānī Kitāb Allāh wa Tafsīrih al-Munīr, authored by Abū Naṣr Aḥmad b. Muḥammad al-Ḥaddādī (d. 457/1065), one of the earliest surviving Persian Qur’anic commentaries of the fifth century AH. Although the commentary has long been recognized for its linguistic and historical importance in the formative period of Persian tafsīr, the structural function, textual origins, and intellectual status of its mystical allusions have not been systematically investigated. Drawing upon a descriptive-analytical and comparative methodology, this study analyzes more than two hundred mystical statements identified across extant manuscripts, including the important Nafiz Pasha copy preserved in Istanbul. Through textual comparison with early Sufi exegetical sources—particularly Ḥaqāʾiq al-Tafsīr by Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Sulamī—the study demonstrates substantial textual overlap, indicating that al-Ḥaddādī relied on written Sufi materials that he translated and adapted into Persian. Furthermore, a comparison with Baḥr al-ʿUlūm attributed to Abū al-Layth al-Samarqandī weakens claims of textual identity between the two works. The findings reveal that mystical interpretation in al-Munīr constitutes an integral structural layer rather than a marginal addition, positioning al-Ḥaddādī among the early pioneers who integrated Persian Qur’anic exegesis with Sufi interpretive traditions. کتاب معانی کتابُ‌ الله و تفسیرِهِ المُــنیر، اثر ابونصر حدادی (درگذشته ۴۵۷ق.) از تفاسیر ادبی، ذوقی، روایی و عرفانی کلام‌الله مجید است که بخش نخست آن را جلال متینی با عنوان تفسیری بر عشری از قرآن در سال ۱۳۵۲، بدون ذکر نام نویسنده منتشر کرد. در پژوهش‌های بعدی، به‌منظور شناسایی نویسندۀ اثر، رسالۀ دانشگاهی و مقالاتی تدوین و به جامعۀ ادبی ارائه شد. عمادی حائری (۱۳۸۹) مؤلف کتاب را معرفی کرد و سپس با دستیابی صفری آق‌قلعه (۱۳۹۵) به دست‌نویس سوم، مشخص شد که این تفسیر دو بخش دارد؛ بخش نخست، اثرِ امام حدادی و بخش دوم آن نوشتۀ پسر او، ابوبکر است. در این تفسیر بیش از دویست گفتار از صوفیان نقل شده است؛ هفتاد گفتار در مجلد نخستِ تصحیح‌شدة متینی ضبط شده و سایر اقوال در دست‌نویس نویافتۀ محفوظ در کتابخانۀ نافذپاشای استانبول گرد آمده است. این سخنان عارفانه، متن تفسیر را آراسته است و پژوهش در این اقوال به شناخت بیشتر امام حدادی کمک می‌کند. در این مقاله به شماری از این اقوال همراه با اسناد و منابع آنها اشاره و مآخذ آنها نیز معرفی می‌شوند. برخی پژوهشگران تمامی منقولات تفسیری کتاب را شنیده‌های شفاهی مؤلف دانسته یا نویسنده را فردی جز حدادی معرفی کرده‌اند؛ حتی گروهی دیگر این اثر را صرفاً ترجمۀ بحرالعلوم سمرقندی تلقی کرده‌اند. نویسندگان این مقاله بر آن‌اند که هیچ‌یک از این دیدگاه‌ها قرین صواب نیست. اگرچه حدادی در بخش اشارات از تفسیر ابوعبدالرحمن سُلَمی (۴۱۲ ق.) بهره برده است و بعید نیست در بخش‌های تفسیری نیز از بحرالعلوم سمرقندی (۳۷۳ق.) استفاده کرده باشد؛ درنتیجه، قصد او سرقت علمی یا فقط برگرداندن و ترجمۀ یک اثر دیگر نبوده است.

https://jpll.ui.ac.ir/article_30308_9ae24a5516f8b548fc8fbe5198d44040.pdf

انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران پژوهش‌های ادب عرفانی HTTPS://JP 20 2 2027 02 20 Cognitive Textual Analysis of the Masnavi Makhzan al Muttaqin: Mystical Poetic Commentary on Imam Ali’s (AS) Sermon of the Pious Composed by Ahmad Jan Khan Baralkadi تحلیل متن شناختی مثنوی مخزن المتقین شرح عرفانی خطبۀ متقین امام علی(ع) سرودۀ احمدجان خان بارالکدی 19 40 30512 10.22108/jpll.2026.148609.2000 FA ابوالفضل مرادی (رَستا). استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2026 03 26 The Masnavi Makhzan al‑Muttaqin, composed by Ahmad Jan Khan Baralkadi (alive in 1328 AH), a member of the Yusufzai lineage and a learned figure, physician, and court poet in Kabul during the reign of Amir Habibullah Khan (1901–1919), is considered one of the lesser‑known works of Persian literature within the corpus of didactic–mystical texts. The work is structured around a verse exposition of the Sermon of the Pious (Khutbat al‑Muttaqin) attributed to Imam ʿAli (peace be upon him). Despite its literary and intellectual significance, the work has not yet been the subject of an independent scholarly study, and existing references are mostly limited to brief bibliographical notices. This study employs a descriptive–analytical approach based on textual analysis to examine the structure of the poem, the poet’s method of commentary, the role of the Qur’an and Hadith in shaping the text, its mystical and didactic themes, and the principal rhetorical devices used in the work. The findings show that Makhzan al‑Muttaqin follows a relatively systematic pattern in explaining the sermon. The poet first quotes passages from the original Arabic text, then presents their Persian translation, and finally offers a poetic commentary that interprets their ethical and mystical meanings. Qur’anic verses and Prophetic and Alid traditions play a central role in forming the semantic framework of the poem and provide a hadith‑based interpretive foundation for the commentary. In addition, the use of anecdotes, allegories, and rhetorical devices enables the poet to convey abstract concepts such as piety, spiritual wayfaring, sincerity, and divine love in an artistic and influential manner. The text also reflects aspects of the cultural and social context of early fourteenth-century Afghanistan, placing the work at the intersection of religious commentary, didactic literature, and Islamic mysticism. مثنوی مخزن‌المتقین سرودۀ احمدجان‌خان بارالکدی (زنده در ۱۳۲۸ق.)، از خاندان یوسف‌زئی و از رجال دانشمند، حکیم و شاعر دربار کابل در عهد امیر حبیب‌الله‌خان (۱۹۰۱ـ۱۹۱۹م.)، از آثار کمتر شناخته‌شدۀ ادب فارسی در قلمرو متون تعلیمی‌ـ‌عرفانی به شمار می‌آید که با محوریت شرح منظوم خطبۀ متقین امیرالمؤمنین علی(ع) شکل گرفته است. باوجود اهمیت ادبی و فکری این اثر، تاکنون پژوهش مستقلی دربارۀ ساختار، محتوای فکری و ویژگی‌های متن‌شناختی آن انجام نشده و اطلاعات موجود بیشتر به معرفی‌های کتاب‌شناختی محدود مانده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی‌ـ‌ تحلیلی و باتکیه‌بر روش متن‌شناسی، به بررسی ساختار اثر، شیوۀ شرح‌نگاری شاعر، جایگاه قرآن و حدیث در منظومه، مضامین عرفانی و تعلیمی، بازتاب‌های فرهنگی‌ـ اجتماعی و نیز مهم‌ترین شگردهای بلاغی به‌کاررفته در آن می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مخزن‌المتقین بر الگویی نسبتاً منظم در شرح خطبۀ متقین استوار است؛ بدین‌گونه که شاعر ابتدا فرازهایی از متن عربی خطبه را نقل کرده، سپس ترجمۀ فارسی آن را آورده و در ادامه با شرحی منظوم به تبیین مفاهیم اخلاقی و عرفانی آن پرداخته است. در این فرایند، آیات قرآن و احادیث نبوی و علوی نقش بنیادینی در شکل‌گیری ساختار معنایی اثر دارند و شاعر با اقتباس از آن‌ها، چارچوبی حدیثی‌ـ‌تفسیری برای منظومه فراهم کرده است. افزون‌بر این، بهره‌گیری از حکایت، تمثیل و صنایع بلاغی گوناگون سبب شده است مفاهیم انتزاعی تقوا، سلوک، اخلاص و عشق الهی در قالبی هنری و تأثیرگذار بیان شود. بررسی متن همچنین نشان می‌دهد که این اثر افزون‌بر جنبه‌های دینی و عرفانی، بازتاب‌هایی از فضای فرهنگی و اجتماعی افغانستان در اوایل قرن چهاردهم هجری را در خود جای داده است. براین‌اساس، مخزن‌المتقین را می‌توان اثری دانست که در پیوند میان سنت شرح‌نویسی دینی، ادبیات تعلیمی و عرفان اسلامی قرار دارد و از جایگاهی شایسته در مطالعات ادبیات دینی فارسی برخوردار است.

https://jpll.ui.ac.ir/article_30512_1e0d8cde37a3b6eb5dacae3a8c01ebb5.pdf