انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران پژوهش‌های ادب عرفانی HTTPS://JP 20 2 2027 02 20 A Systemic Functional Analysis of the Rhymed Introductory Sketches in Tadhkirat al-Awliyāʾ: A Hallidayan Perspective تحلیل نقش‌گرای معرفی‌نامه‌های مسجع تذکرة‌الاولیا در چهارچوب نظریۀ نظام‌مند هلیدی 65 82 30521 10.22108/jpll.2026.147168.1975 FA میلاد موحدی راد دانش‌آموختة دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه مازندران، بابلسر، ایران نفیسه ایرانی استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2025 12 14 Attar’s Tadhkirat al-Awliya is one of the most significant works of Persian mystical prose from the sixth century AH, narrating the lives and spiritual stations of Sufi masters through a rhythmic and rhymed prose style (sajʿ). Among its various sections, the introductory biographical notices that precede each chapter occupy a distinctive discursive position, as Attar employs balanced and rhymed language to represent the spiritual status and authority of the saints. Drawing on Halliday’s Systemic Functional Linguistics (SFL), particularly the three metafunctions of ideational, interpersonal, and textual meaning, the present study investigates the discourse of these rhymed introductory notices. The research adopts a descriptive-analytical approach based on qualitative textual analysis. The corpus consists of seventy-two introductory notices extracted from Tadhkirat al-Awliya, in which syntactic structures, lexical choices, and discursive contexts were examined. The findings indicate that, based on the interaction of linguistic metafunctions and the predominance of particular process types, Attar’s rhymed introductory notices can be classified into four discourse patterns. The first is the Status-Oriented pattern, in which the mystic is represented through a stable and established spiritual identity. The second is the Agentive pattern, characterized by radical movement and transformative action. The third is the Experiential pattern, which reflects the inner psychological experiences of mystical ecstasy and spiritual passion. The fourth is the Functional-Integrative pattern, in which a balanced relationship is established among different dimensions of spiritual perfection, and material, mental, and relational processes are employed in relatively equal proportions. The results further demonstrate that, through the use of rhymed structures, material and mental processes, and carefully selected referential pronouns, Attar constructs a sacred, didactic, and laudatory discourse in which language functions as a means of representing the mystical path and reinforcing the spiritual authority of the saints. The ideational metafunction relies primarily on descriptive structures and transitive processes; the interpersonal metafunction highlights relationships of reverence and humility between the narrator and the represented subject; and the textual metafunction maintains linguistic coherence and balance through the coordination of rhythm and rhyme. Overall, the functional analysis reveals that Attar’s rhymed prose is not merely aesthetic in nature but also profoundly functional, reproducing mystical and ideological meanings through the linguistic system itself. تذکرةالاولیاء عطار از مهم‌ترین متون نثر عرفانی قرن ششم هجری است که با نثری مسجع و آهنگین، زندگی و مقامات مشایخ تصوف را روایت می‌کند. در این میان، بخش معرفی‌نامه‌های آغازین هر باب، ازنظر گفتمانی جایگاهی ویژه دارند؛ زیرا عطار در این بخش‌ها با زبانی مسجع و موزون به بازنمایی منزلت اولیا می‌پردازد. پژوهش حاضر باتکیه‌‌بر نظریة نقش‌گرای نظام‌مند هلیدی و براساس سه فرانقشِ بازنمایی، بینافردی و متنی، گفتمانِ معرفی‌نامه‌های مسجع تذکرةالاولیاء را تحلیل کرده است. روش پژوهش توصیفی‌ـ‌ تحلیلی است و ‌بر پایة تحلیل کیفی داده‌ها انجام شده است. داده‌های پژوهش شامل هفتاد و دو معرفی‌نامه از تذکرة‌الاولیاء است که در آن‌ها ساخت‌های نحوی، انتخاب واژگان و بافت گفتمانی بررسی شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که معرفی‌نامه‌های مسجع عطار براساس نوع تعامل فرانقش‌های زبانی و سیطرة فرایندهای فعلی، به چهار الگوی گفتمانی تفکیک می‌شوند: نخست، الگوی «مقام‌یافته» که در آن هویت معنوی عارف ثابت است؛ دوم، الگوی «کنش‌گر» که بر حرکت و تحول رادیکال در مسیر سلوک تأکید دارد؛ سوم، الگوی «احساس‌گر» که تجربه‌های درون‌ذهنی شیدایی را بازتاب می‌دهد؛ و چهارم، الگوی «کارکردگرا» که در آن پیوندی متوازن میان ساحت‌های کمال سلوک برقرار است و هر سه نوع فعل به تعادل به کار رفته‌اند. نتایج نشان می‌دهد که عطار با بهره‌گیری از ساخت‌های مسجع، افعال مادی و ذهنی، و گزینش ضمایر ارجاعی، گفتمانی قدسی، تعلیمی و تمجیدی می‌آفریند که در آن، زبان ابزاری برای بازنمایی سلوک عرفانی و تثبیت مرجعیت معنوی اولیا است. فرانقش بازنمایی بر ساختارهای وصفی و افعال انتقالی تکیه دارد، فرانقش بینافردی روابط احترام‌آمیز و خضوع‌آمیز میان گوینده و موضوع را برجسته می‌سازد و فرانقش متنی با هماهنگی آهنگ و سجع، انسجام و توازن زبانی را حفظ می‌کند. درمجموع، تحلیل نقش‌گرایانه نشان می‌دهد که نثر مسجع عطار افزون بر ماهیت زیباشناختی، کارکردی نیز هست و ازطریق نظام زبانی، معناهای عرفانی و ایدئولوژیک را بازتولید می‌کند.

https://jpll.ui.ac.ir/article_30521_30313745727e484d43528963cda9db71.pdf