انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران پژوهش‌های ادب عرفانی HTTPS://JP 20 2 2027 02 20 Cognitive Textual Analysis of the Masnavi Makhzan al Muttaqin: Mystical Poetic Commentary on Imam Ali’s (AS) Sermon of the Pious Composed by Ahmad Jan Khan Baralkadi تحلیل متن شناختی مثنوی مخزن المتقین شرح عرفانی خطبۀ متقین امام علی(ع) سرودۀ احمدجان خان بارالکدی 19 40 30512 10.22108/jpll.2026.148609.2000 FA ابوالفضل مرادی (رَستا). استادیار گروه زبان و ادبیات فارسی دانشگاه فرهنگیان، تهران، ایران Journal Article 2026 03 26 The Masnavi Makhzan al‑Muttaqin, composed by Ahmad Jan Khan Baralkadi (alive in 1328 AH), a member of the Yusufzai lineage and a learned figure, physician, and court poet in Kabul during the reign of Amir Habibullah Khan (1901–1919), is considered one of the lesser‑known works of Persian literature within the corpus of didactic–mystical texts. The work is structured around a verse exposition of the Sermon of the Pious (Khutbat al‑Muttaqin) attributed to Imam ʿAli (peace be upon him). Despite its literary and intellectual significance, the work has not yet been the subject of an independent scholarly study, and existing references are mostly limited to brief bibliographical notices. This study employs a descriptive–analytical approach based on textual analysis to examine the structure of the poem, the poet’s method of commentary, the role of the Qur’an and Hadith in shaping the text, its mystical and didactic themes, and the principal rhetorical devices used in the work. The findings show that Makhzan al‑Muttaqin follows a relatively systematic pattern in explaining the sermon. The poet first quotes passages from the original Arabic text, then presents their Persian translation, and finally offers a poetic commentary that interprets their ethical and mystical meanings. Qur’anic verses and Prophetic and Alid traditions play a central role in forming the semantic framework of the poem and provide a hadith‑based interpretive foundation for the commentary. In addition, the use of anecdotes, allegories, and rhetorical devices enables the poet to convey abstract concepts such as piety, spiritual wayfaring, sincerity, and divine love in an artistic and influential manner. The text also reflects aspects of the cultural and social context of early fourteenth-century Afghanistan, placing the work at the intersection of religious commentary, didactic literature, and Islamic mysticism. مثنوی مخزن‌المتقین سرودۀ احمدجان‌خان بارالکدی (زنده در ۱۳۲۸ق.)، از خاندان یوسف‌زئی و از رجال دانشمند، حکیم و شاعر دربار کابل در عهد امیر حبیب‌الله‌خان (۱۹۰۱ـ۱۹۱۹م.)، از آثار کمتر شناخته‌شدۀ ادب فارسی در قلمرو متون تعلیمی‌ـ‌عرفانی به شمار می‌آید که با محوریت شرح منظوم خطبۀ متقین امیرالمؤمنین علی(ع) شکل گرفته است. باوجود اهمیت ادبی و فکری این اثر، تاکنون پژوهش مستقلی دربارۀ ساختار، محتوای فکری و ویژگی‌های متن‌شناختی آن انجام نشده و اطلاعات موجود بیشتر به معرفی‌های کتاب‌شناختی محدود مانده است. پژوهش حاضر با رویکردی توصیفی‌ـ‌ تحلیلی و باتکیه‌بر روش متن‌شناسی، به بررسی ساختار اثر، شیوۀ شرح‌نگاری شاعر، جایگاه قرآن و حدیث در منظومه، مضامین عرفانی و تعلیمی، بازتاب‌های فرهنگی‌ـ اجتماعی و نیز مهم‌ترین شگردهای بلاغی به‌کاررفته در آن می‌پردازد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مخزن‌المتقین بر الگویی نسبتاً منظم در شرح خطبۀ متقین استوار است؛ بدین‌گونه که شاعر ابتدا فرازهایی از متن عربی خطبه را نقل کرده، سپس ترجمۀ فارسی آن را آورده و در ادامه با شرحی منظوم به تبیین مفاهیم اخلاقی و عرفانی آن پرداخته است. در این فرایند، آیات قرآن و احادیث نبوی و علوی نقش بنیادینی در شکل‌گیری ساختار معنایی اثر دارند و شاعر با اقتباس از آن‌ها، چارچوبی حدیثی‌ـ‌تفسیری برای منظومه فراهم کرده است. افزون‌بر این، بهره‌گیری از حکایت، تمثیل و صنایع بلاغی گوناگون سبب شده است مفاهیم انتزاعی تقوا، سلوک، اخلاص و عشق الهی در قالبی هنری و تأثیرگذار بیان شود. بررسی متن همچنین نشان می‌دهد که این اثر افزون‌بر جنبه‌های دینی و عرفانی، بازتاب‌هایی از فضای فرهنگی و اجتماعی افغانستان در اوایل قرن چهاردهم هجری را در خود جای داده است. براین‌اساس، مخزن‌المتقین را می‌توان اثری دانست که در پیوند میان سنت شرح‌نویسی دینی، ادبیات تعلیمی و عرفان اسلامی قرار دارد و از جایگاهی شایسته در مطالعات ادبیات دینی فارسی برخوردار است.

https://jpll.ui.ac.ir/article_30512_1e0d8cde37a3b6eb5dacae3a8c01ebb5.pdf