انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران پژوهش‌های ادب عرفانی HTTPS://JP 20 2 2027 02 20 Mystical References in Tafsīr al-Munīr by Imam al-Ḥaddādī اشاراتِ‌ عرفانی در تفسیرِ منیر امام حدادی 1 18 30308 10.22108/jpll.2026.145422.1925 FA امیرحسین آقامحمدی دانشجوی دکتری زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران علیرضا حاجیان نژاد دانشیارِ گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدة ادبیات، دانشگاه تهران، تهران، ایران Journal Article 2025 05 27 This study examines the mystical references (ishārāt) embedded in Maʿānī Kitāb Allāh wa Tafsīrih al-Munīr, authored by Abū Naṣr Aḥmad b. Muḥammad al-Ḥaddādī (d. 457/1065), one of the earliest surviving Persian Qur’anic commentaries of the fifth century AH. Although the commentary has long been recognized for its linguistic and historical importance in the formative period of Persian tafsīr, the structural function, textual origins, and intellectual status of its mystical allusions have not been systematically investigated. Drawing upon a descriptive-analytical and comparative methodology, this study analyzes more than two hundred mystical statements identified across extant manuscripts, including the important Nafiz Pasha copy preserved in Istanbul. Through textual comparison with early Sufi exegetical sources—particularly Ḥaqāʾiq al-Tafsīr by Abū ʿAbd al-Raḥmān al-Sulamī—the study demonstrates substantial textual overlap, indicating that al-Ḥaddādī relied on written Sufi materials that he translated and adapted into Persian. Furthermore, a comparison with Baḥr al-ʿUlūm attributed to Abū al-Layth al-Samarqandī weakens claims of textual identity between the two works. The findings reveal that mystical interpretation in al-Munīr constitutes an integral structural layer rather than a marginal addition, positioning al-Ḥaddādī among the early pioneers who integrated Persian Qur’anic exegesis with Sufi interpretive traditions. کتاب معانی کتابُ‌ الله و تفسیرِهِ المُــنیر، اثر ابونصر حدادی (درگذشته ۴۵۷ق.) از تفاسیر ادبی، ذوقی، روایی و عرفانی کلام‌الله مجید است که بخش نخست آن را جلال متینی با عنوان تفسیری بر عشری از قرآن در سال ۱۳۵۲، بدون ذکر نام نویسنده منتشر کرد. در پژوهش‌های بعدی، به‌منظور شناسایی نویسندۀ اثر، رسالۀ دانشگاهی و مقالاتی تدوین و به جامعۀ ادبی ارائه شد. عمادی حائری (۱۳۸۹) مؤلف کتاب را معرفی کرد و سپس با دستیابی صفری آق‌قلعه (۱۳۹۵) به دست‌نویس سوم، مشخص شد که این تفسیر دو بخش دارد؛ بخش نخست، اثرِ امام حدادی و بخش دوم آن نوشتۀ پسر او، ابوبکر است. در این تفسیر بیش از دویست گفتار از صوفیان نقل شده است؛ هفتاد گفتار در مجلد نخستِ تصحیح‌شدة متینی ضبط شده و سایر اقوال در دست‌نویس نویافتۀ محفوظ در کتابخانۀ نافذپاشای استانبول گرد آمده است. این سخنان عارفانه، متن تفسیر را آراسته است و پژوهش در این اقوال به شناخت بیشتر امام حدادی کمک می‌کند. در این مقاله به شماری از این اقوال همراه با اسناد و منابع آنها اشاره و مآخذ آنها نیز معرفی می‌شوند. برخی پژوهشگران تمامی منقولات تفسیری کتاب را شنیده‌های شفاهی مؤلف دانسته یا نویسنده را فردی جز حدادی معرفی کرده‌اند؛ حتی گروهی دیگر این اثر را صرفاً ترجمۀ بحرالعلوم سمرقندی تلقی کرده‌اند. نویسندگان این مقاله بر آن‌اند که هیچ‌یک از این دیدگاه‌ها قرین صواب نیست. اگرچه حدادی در بخش اشارات از تفسیر ابوعبدالرحمن سُلَمی (۴۱۲ ق.) بهره برده است و بعید نیست در بخش‌های تفسیری نیز از بحرالعلوم سمرقندی (۳۷۳ق.) استفاده کرده باشد؛ درنتیجه، قصد او سرقت علمی یا فقط برگرداندن و ترجمۀ یک اثر دیگر نبوده است.

https://jpll.ui.ac.ir/article_30308_9ae24a5516f8b548fc8fbe5198d44040.pdf