انجمن ترویج زبان و ادب فارسی ایران پژوهش‌های ادب عرفانی HTTPS://JP 19 2 2026 02 20 Criticism of the Terms Mysticism and Sufism in the Dehkhoda Dictionary نقد و بررسی اصطلاحات عرفان و تصوف در لغت‌نامة دهخدا 69 87 29825 10.22108/jpll.2025.144897.1916 FA بهزاد عباس زاده گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران رحمان مشتاق مهر هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران 0000-0001-5097-651X احمد گلی هیئت علمی گروه زبان و ادبیات فارسی دانشکدۀ ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شهید مدنی آذربایجان، تبریز، ایران Journal Article 2025 04 11 The present study reviews Dehkhoda's lexicography regarding terms in the fields of mysticism and Sufism. Dictionaries, like other scholarly works, require systematic analysis and critique. In this study, using a quantitative, descriptive, and analytical approach, 662 Sufi terms were extracted from among approximately 343,000 entries in <em>the Dehkhoda Dictionary</em>. The quality of their definitions was then evaluated according to the principles of dictionary criticism. The findings of the study show that despite Dehkhoda's creativity in transliteration, comprehensive compilation of entries, and reliability in citing sources, the selection of Sufi terms lacks consistent criteria. The way mystical terms are marked is not uniform, and in some cases it is unclear why one entry is included as a mystical term while another is not. The lengthy introduction to the dictionary does not provide guidelines regarding mystical terminology. Definitions are often based on old prose texts and classical thesauruses, with limited use of poetic evidence. Furthermore, many definitions are long, expressed in difficult archaic Persian or Arabic. Based on the statistical data of extracted terms, sources, and examples, this article offers a quantitative and qualitative critique of mystical terms in <em>the</em> <em>Dehkhoda Dictionary</em>. جستار حاضر نقد و بررسی فرایند فرهنگ‌نویسی دهخدا درخصوص اصطلاحات حوزۀ عرفان و تصوف است. فرهنگ‌ها از ضرورت نقد و بررسی نظام‌مند معاف نیستند. در این مقاله به شیوۀ کمی، توصیفی و تحلیلی تلاش شده‌ است تا با استخراج 662 اصطلاح تصوف از میان حدود 343 هزار مدخل لغت‌نامه دهخدا، کم‌وکیف تعاریف براساس اصول ارزیابی فرهنگ‌نگاری تحلیل شود. نتایج پژوهش نشان از آن دارد که باوجود خلاقیت‌های دهخدا در زمینه‌هایی مثلِ آوانگاری، گردآوری جامع و مدون اصطلاحات و امانت‌داری در استفاده از منابع؛ نظام مدخل‌گزینی اصطلاحات تصوف در فرهنگ او معیارهای مشخصی ندارد. نحوۀ علامت‌گذاری اصطلاحات تصوف نیز یکدست نیست و در مواردی، مشخص نیست که چگونه مدخلی اصطلاح قلمداد شده ‌است و مدخلی دیگر نه. در مقدمۀ مفصل لغت‌نامه، شیوه‌نامۀ دقیق دربارۀ اصطلاح‌پردازی مغفول مانده است. تعریف اصطلاحات نیز بیشتر بر متون منثور کهن و اصطلاح‌نامه‌های قدیمی استوار است و از شواهد شعری کمتر استفاده می‌شود. این تعاریف مفصل، با زبان کهنه، دیریاب و دشوار و بعضاً به زبان عربی بیان شده‌اند. بنابراین، در این مقاله تلاش می‌شود با ارائۀ آمار دقیق از تعداد اصطلاحات، منابع استفاده‌شده و شواهد شعری و متنی، به بررسی کمّی و کیفی تعریف اصطلاحات عرفانی در این لغت‌نامه پرداخته شود. https://jpll.ui.ac.ir/article_29825_df43be9c14ac9e7507ce949796358821.pdf